"Otomatik" kelimesi tek bir şanzıman türünü anlatmaz. Aynı marka, hatta aynı model bile yıla ve motora göre farklı tipler kullanabilir. Bu yüzden tipi reklamdaki addan değil, şanzıman kodundan öğrenmek gerekir. Aşağıda dört ana tipi, sürüşteki hislerini ve bakım farklarını sade bir dille anlatıyoruz.
| Tip | Nasıl çalışır? | Sürüşte his | Örnek adlar |
|---|---|---|---|
| Çift kavramalı | İki ayrı debriyaj vitesleri sırayla hazırlar | Hızlı ve kesintisiz geçiş | DSG, S tronic, PDK |
| Tork konvertörlü | Yağla çalışan bir kavrama gücü iletir | Yumuşak kalkış | Tiptronic, EAT6, EAT8, ZF 8HP |
| CVT | İki kasnak ve bir kayış ya da zincirle kademesiz oran | Devir sabit, hız artar | Multitronic ve diğer CVT'ler |
| Robot (tek kavramalı) | Normal manuel kutu, debriyajı motorlu kol yapar | Geçişlerde baş sallama | Eski yarı otomatikler |
Hibrit araçlarda bunlardan farklı, elektrik motoruyla birlikte çalışan kutular da vardır. Onların bakım mantığı ayrı bir konudur.
Bu kutuda iki ayrı debriyaj bulunur. Biri tek numaralı, diğeri çift numaralı vitesleri taşır. Biri çalışırken diğeri sıradaki vitesi önceden hazırlar. Geçiş bu yüzden çok hızlıdır ve çekiş neredeyse hiç kesilmez. Kuru ve ıslak olmak üzere iki yapısı vardır. Islak tipte debriyajlar yağ içinde çalışır ve ısıyı daha iyi atar. Kuru tip yağsız çalışır ve yoğun dur-kalkta daha çok ısınır. Marka adları arasındaki farkı S tronic, DSG ve PDK yazısında bulabilirsiniz.
Burada motor ile şanzıman arasında yağ dolu, yuvarlak bir kavrama vardır. Kalkışı yumuşatan bu parçaya tork konvertörü denir. Uzun yıllardır kullanılan, olgun ve iyi bilinen bir yapıdır. Modern sürümler sekiz ya da daha fazla vitesle gelir ve yakıtta da verimlidir. ZF'nin sekiz ileri kutusu iyi bir örnektir; ayrıntı Tiptronic ve ZF 8HP yazısında. PSA araçlarındaki karşılığı EAT8 rehberi sayfasında anlatılır. Kalkışta titreme ya da kayma hissi varsa tork konvertörü arızası yazısına bakın.
CVT'de dişli çarklar yerine iki kasnak ve bunları bağlayan bir kayış ya da zincir vardır. Kasnaklar açılıp kapanarak oranı yavaş ve kesintisiz değiştirir. Gaza basınca devir yükselir, sonra sabit kalır ve hız artmaya devam eder. Bu "lastik gibi" his arıza değildir, kutunun doğal karakteridir. Audi'nin eski kademesiz kutusu için Multitronic CVT yazısı var.
Robot şanzıman aslında bildiğimiz manuel bir kutudur. Debriyaja ve vites seçimine motorlu itici kollar eklenmiştir. Tek kavrama olduğu için her geçişte kısa bir boşluk ve öne-arkaya sallanma hissedilir. Yoğun trafikte bu his sürücüyü yorabilir. Yeni araçlarda bu tip giderek azalmış, yerini çift kavramalı kutulara bırakmıştır.
Her tipin yağ türü, filtre yapısı ve seviye kontrol yöntemi birbirinden farklıdır. Bazı kutularda seviye ancak belli bir yağ sıcaklığında doğru okunur. Bazılarında ise üretici rutin yağ değişimi öngörmez. Bu yüzden tek bir kilometre kuralı her kutuya uymaz. Bakım planı, şase numarasına bağlı üretici kaydından okunur. Yağ işinin maliyetini neyin belirlediği şanzıman yağı değişimi yazısında anlatılır. Ankara’da şanzımanı koduna göre değerlendirtmek için DSG şanzıman servisi sayfasında bakım ve teşhis sürecine bakabilirsiniz.
Dört ana tip vardır: çift kavramalı, tork konvertörlü, CVT ve robot. Hibritlerde ayrıca elektrikli kutular bulunur.
Tek bir şampiyon yoktur. Dayanıklılık tasarıma, kullanıma ve bakıma birlikte bağlıdır.
Hayır, bu kutunun doğal çalışmasıdır. Ama kayma, vınlama ya da sarsıntı varsa kontrol gerekir.
Şase numarasıyla üretici kaydı sorgulanır. Sürüş hissi ipucu verir ama kesin bilgi kayıttadır.
Her kutuda farklıdır. Üretici planı ve kullanım şekli birlikte değerlendirilir.
Şase sorgusuyla şanzıman kodu okunur; doğru yağ, doğru yöntem ve üretici planı buna göre seçilir.