Uzun bir dağ yolu, dik bir rampa ya da bitmeyen bir viyadük inişi düşünün. Frene sürekli hafifçe basarak inmek ilk bakışta güvenli gibi gelir. Oysa bu alışkanlık, frenlerin tam ihtiyaç anında zayıflamasına yol açabilir. Bu duruma fren fade denir, yani ısınan frenin tutuşunu kaybetmesi.
Fren, aracın hareket enerjisini sürtünmeyle ısıya çevirir. Kısa bir frende bu ısı havaya dağılır ve sorun çıkmaz. Uzun inişte ise ısı atılamadan birikir. Balata yüzeyi aşırı ısınınca kayganlaşır ve tutuş düşer. Hidrolik de çok ısınırsa kaynayabilir ve içinde buhar oluşur. Buhar sıkışır, bu yüzden pedal boşa çıkar ve fren zayıflar.
| Çeşit | Ne olur? | Pedalda ne hissedilir? |
|---|---|---|
| Balata fade'i | Balata yüzeyi aşırı ısınıp kayganlaşır | Pedal sert kalır, araç yavaşlamaz |
| Hidrolik fade'i | Sıvı kaynar, içinde buhar oluşur | Pedal yumuşar ve dibe doğru iner |
| İkisi birlikte | Isı her iki tarafı da etkiler | Hem zayıf tutuş hem uzayan pedal |
Yumuşak pedalın başka nedenleri de olabilir. Bu konuyu fren pedalı yumuşak yazısında ayrıca anlattık.
Motor freni, düşük viteste motorun aracı kendiliğinden yavaşlatmasıdır. Ayak freni bu sırada soğumaya fırsat bulur. Manuel araçta inişe uygun düşük bir vites seçilir. Otomatik araçta el kitabındaki manuel mod ya da iniş modu kullanılır. Basit bir ölçü vardır: o yokuşu hangi viteste çıkardıysanız, o viteste inin. Devir göstergesi izin verilen bölgede kalmalıdır. Motor frenini daha ayrıntılı motor freni yazısında anlattık.
Frene sürekli hafif basmak, ısıyı hiç durmadan biriktirir. Doğrusu, gerektiğinde kısa ve belirgin basıp ardından pedalı tamamen bırakmaktır. Bu sırada fren biraz soğur. İnişe girmeden önce hız düşürülmelidir. Yüksek hızla girip frenle tutmaya çalışmak riski büyütür. Yük ya da römork varsa daha düşük vites ve daha düşük hız gerekir.
Pedal uzuyor, yumuşuyor ya da fren etkisi azalıyorsa hemen dörtlüleri yakın. Daha düşük vitese geçip motor freniyle hızı azaltın. Güvenli bir cep ya da kaçış rampası varsa oraya yönelin. Aracı güvenli yerde durdurun ve el frenini çekin. Bu noktadan sonra araç sürülmez. Frenler soğusa bile neden bulunmadan yola çıkılmaz; çekici ya da yol yardımı çağrılır.
Elektrikli ve hibrit araçlar inişte enerjiyi geri toplayarak yavaşlar. Bu, frenin yükünü önemli ölçüde azaltır. Ama batarya doluysa geri toplama sınırlanabilir. O zaman yükün daha büyük kısmı yine ayak frenine kalır. Bu yüzden uzun inişe tam dolu bataryayla başlamak her zaman avantaj değildir. Araçtaki geri toplama seviyesini artıran ayarlar inişte yardımcı olur. Kullanım şekli araç kılavuzunda anlatılır. Yine de bu araçlarda da sürekli fren alışkanlığı riskini korur.
Sağlıklı başlayan fren sistemi, inişte çok daha güvenlidir. Balata kalınlığı ve disk yüzeyi kontrol edilir. Nem almış hidrolik daha düşük sıcaklıkta kaynar, bu yüzden sıvı test edilir. Sıvının ne zaman yenileneceğine üreticinin planına göre karar verilir. Hidrolik konusunu fren hidroliği yazısında anlattık. Balata ve disk ömrü için fren balata ve disk ne zaman yazısına göz atın. Genel kontrol listesi fren bakımı rehberi yazısındadır. Atölyemiz Şaşmaz’da; bu iş için Ankara fren servisi sayfasına bakabilirsiniz.
Frenlerin aşırı ısınıp tutuşunu kaybetmesidir. Uzun inişte sürekli fren buna yol açabilir.
Yokuşu çıkacağınız vitesi seçin ve devri izin verilen bölgede tutun. Otomatikte el kitabındaki iniş modu kullanılır.
Isı hiç durmadan birikir. Kısa basıp bırakmak frene soğuma fırsatı verir.
Her zaman dönmez. Balata camlaşmış ya da sıvı bozulmuş olabilir, kontrol şarttır.
Güvenli yerde durun ve aracı sürmeyin. Koku, frenin aşırı ısındığını gösterir.
Disk ısıdan etkilenmiş olabilir. Bu belirtiyi fren titremesi yazısında anlattık.
Balata, disk, kaliper ve fren hidroliği ölçümle kontrol edilir; sonuç size açıkça anlatılır.